'Een bar moet een gewoonte zijn'
4 aug
9 minuten om te lezen
Het verhaal van twee broers en een café dat bij de stad hoort
Caffè Europa, een vertrouwde plek in het hart van Sulmona
Aan de Corso Ovidio, vlak bij het centrale plein van Sulmona, ligt een café waar de tijd niet heeft stilgestaan, maar zich ook niet nadrukkelijk heeft opgedrongen. Caffè Europa is geen zorgvuldig vormgegeven retrobar en evenmin een zaak die zich met historische foto’s en nostalgische opschriften als ‘authentiek’ probeert te presenteren. Het café ís eenvoudigweg authentiek. Het is in de loop der jaren aangepast waar dat nodig was, maar grotendeels gebleven wat het al tientallen jaren is: een vertrouwde ontmoetingsplaats voor de inwoners van Sulmona.
Achter de bar staan de broers Francesco Paolo – Franco – en Marco Ruggieri. Franco is tachtig, Marco vijfenzeventig. Ze werken hier al sinds hun jeugd. In 1964 kwam het café in handen van hun familie, maar het pand en de horecazaak zelf zijn ouder. Het gebouw werd in de jaren na de Tweede Wereldoorlog voltooid door Caroselli, nadat de werkzaamheden tijdens de oorlog waren onderbroken.
Toen de familie Ruggieri het café overnam, waren de broers nog jong. Marco was een jaar of twaalf. Ook hun zus hielp aanvankelijk mee in de zaak, totdat zij trouwde en later administratief werk ging doen bij de plaatselijke gezondheidsdienst. Franco en Marco bleven.
Dat lag aanvankelijk niet noodzakelijkerwijs voor hun hele leven vast. Zolang de familie het pand huurde, konden zij er in theorie nog mee stoppen. Maar toen de broers het café in de jaren tachtig kochten, veranderde dat.
‘Toen namen we werkelijk een verplichting op ons’, vertelt Franco.
Vanaf dat moment stond vast dat Caffè Europa hun leven zou blijven bepalen.
De ouders van Franco en Marco, Pippo en Chiara Jaren 60 Jaren 80
Nauwelijks veranderd
Wie het café binnenkomt, ziet geen interieur dat zo is ingericht dat het oud lijkt. Veel is werkelijk oud. De indeling is grotendeels dezelfde gebleven en ook delen van de vloer, de wandbekleding en het meubilair dateren nog uit vroegere perioden.
Juist dat spreekt mij aan. In veel Italiaanse steden verdwijnen dergelijke cafés langzaam of worden ze verbouwd tot moderne bars met een inrichting die net zo goed in Milaan, Amsterdam of New York zou kunnen staan. Caffè Europa is daarentegen onmiskenbaar verbonden met Sulmona.
Dat het café zijn oorspronkelijke karakter heeft behouden, betekent niet dat Franco en Marco er niets meer aan doen. Integendeel: ondanks hun leeftijd blijven zij in de zaak investeren. Achter de eigenlijke bar bevinden zich verschillende zalen, waaronder enkele biljartzalen. Een van die zalen wordt momenteel gerestaureerd. Daar werd vroeger niet alleen gebiljart, maar ook veel gekaart.
De biljartzalen vormden lange tijd een wereld op zichzelf. Er werd serieus gespeeld en in het verleden trad er zelfs een beroemde biljarter op. Zulke spelers trokken destijds van café naar café om demonstraties te geven. Een zaak met een geschikte biljarttafel stelde haar ruimte beschikbaar, bezoekers betaalden entree en kwamen kijken naar de kunsten van de kampioen.
Tegenwoordig wordt er nog steeds gespeeld, al zijn de gewoonten veranderd. Het traditionele biljart vraagt veel techniek en concentratie; eenvoudiger spelvormen zijn bij een groter publiek populair geworden.
Ook het rookverbod had gevolgen. Een biljarter kon tussen twee beurten nog even naar buiten lopen, legt Franco uit. Voor kaartspelers lag dat anders: zij zaten vaak urenlang rond dezelfde tafel. Toen binnen roken niet langer was toegestaan, bleven velen weg.
Daarnaast werden de vaste bezoekers ouder en overleden sommigen. Zo verloren de zalen geleidelijk een deel van hun vroegere functie. Toch laten de broers ze niet verkommeren. De restauratie laat juist zien dat zij, ondanks de onzekerheid over de toekomst, nog altijd in het café geloven.
Een van de biljartzalen Formica-tafeltje, waar met 5 personen aan gekaart kon worden en een andere biljartzaal Asbak in de hoek van de biljarttafel Alleen de prijs per uur veranderde met de tijd Spelregels van weleer...
George Clooney aan een tafeltje bij de bar
Caffè Europa kreeg ook een bescheiden plaats in de filmgeschiedenis. In het café werden opnamen gemaakt voor The American, de film uit 2010 van de Nederlandse regisseur Anton Corbijn, met George Clooney en de Nederlandse actrice Thekla Reuten.
George Clooney zat tijdens de opname aan een tafeltje binnen, vlak bij de bar. Pas na afloop ontdekte de filmploeg dat in het shot een verkeerde pagina van de krant zichtbaar was geweest. Om niet de hele scène opnieuw in Sulmona te hoeven opnemen, werd het tafeltje naar Cinecittà in Rome gebracht. Daar kon een deel van het shot met de juiste krantenpagina opnieuw worden gefilmd.
Het is precies het soort anekdote dat bij Caffè Europa past. Een internationale filmploeg met een wereldster streek er neer, een simpel tafeltje reisde vervolgens naar Cinecittà – en daarna ging in het café het gewone leven weer verder.
Een familiebedrijf
Franco en Marco hebben geen strikt afgebakende taken. Beiden staan achter de bar, bedienen klanten en doen wat op dat moment nodig is.
‘We zijn uitwisselbaar’, vertelt Franco. ‘Iedereen weet inmiddels wat hij moet doen.’
Ruzie maken ze naar eigen zeggen nauwelijks. Daarvoor kennen zij de zaak en elkaar te goed. Wanneer ik vraag wie van de twee het strengst is, wijzen de antwoorden met enige humor vooral in de richting van Franco. Marco lijkt zichzelf eerder als de geduldigste van de twee te beschouwen.
Het café heeft altijd het leven van de hele familie bepaald. Beide broers hebben verscheidene kinderen en inmiddels ook heel wat kleinkinderen. Ook hun zus heeft kinderen en kleinkinderen. Aan nakomelingen ontbreekt het dus niet, maar of iemand van de volgende generatie het café daadwerkelijk wil voortzetten, is nog maar de vraag.
De kinderen hebben hun eigen werk en hun eigen leven, soms buiten Sulmona. Wie een café als dit overneemt, neemt bovendien niet alleen een onderneming over, maar ook een levenswijze.
De werkdagen zijn lang. Normaal gesproken is het café op donderdag gesloten, maar in drukke perioden, zoals de zomer en de dagen rond Kerstmis en Pasen, kan zelfs die vrije dag vervallen. Tijdens grote evenementen in de stad zijn alle beschikbare handen nodig.
Een bar als Caffè Europa kan volgens Franco nauwelijks zonder de steun van een familie worden gerund. Er moet altijd iemand zijn die kan inspringen: een broer, echtgenote, partner of ander familielid.
Dat maakt de opvolging ingewikkeld. Verkopen zou relatief eenvoudig zijn, zegt Franco. Verhuren is riskanter. Dan weet je niet of iemand het café na een jaar alweer opgeeft of het karakter ervan volledig verandert. Alleen wanneer zich een werkelijk betrouwbare en duurzame oplossing aandient, zou dat een mogelijkheid kunnen zijn.
Het café en de stad
Het verhaal van Caffè Europa is ook het verhaal van Sulmona in de afgelopen zestig jaar. Franco herinnert zich de zware economische crisis aan het einde van de jaren zestig. Vooral veel jonge mensen vertrokken. Sommigen voegden zich bij familieleden die al in Australië, Venezuela of de Verenigde Staten woonden.
Later veranderde de situatie. Er kwamen nieuwe bedrijven, de aanleg van de autosnelwegen maakte de stad beter bereikbaar en er ontstonden andere mogelijkheden om werk te vinden. Een deel van de emigranten keerde terug en ook mensen van buiten vestigden zich in Sulmona.
Franco volgde die ontwikkelingen niet alleen vanachter de bar. Hij was ook actief in het openbare leven. Hij was enige tijd assessore comunale, wethouder van Sulmona, en trad jarenlang op als vertegenwoordiger van de plaatselijke horeca.
Hij herinnert zich nog de periode waarin cafés zich aan strikte openingstijden moesten houden. Ook wanneer er ’s avonds geen klant meer te zien was, moesten sommige zaken tot middernacht geopend blijven. Samen met enkele collega’s ging hij daarover in gesprek met de prefect. Voor cafés buiten het drukste centrum was het immers weinig zinvol om urenlang open te blijven wanneer er niemand kwam.
Publieke gelegenheden hadden destijds bovendien een bredere functie. Ze boden niet alleen koffie en aperitieven aan, maar moesten ook een telefoon en toiletten voor het publiek beschikbaar stellen. Een café was in zekere zin ook een openbare voorziening.
Premiers, acteurs en een voormalige professor
Door de ligging aan de Corso Ovidio, dicht bij het centrale plein en het theater, hebben Franco en Marco in de loop der jaren talloze bekende bezoekers ontvangen.
Franco noemt verschillende Italiaanse politici die premier zijn geweest, onder wie Giovanni Spadolini, Bettino Craxi en Giuseppe Conte. Spadolini kende hij bovendien niet alleen als politicus: hij was ook een van Franco’s hoogleraren aan de universiteit.
Daarnaast bezochten veel bekende acteurs het café. De broers hebben daardoor in de loop der jaren heel wat beroemdheden van dichtbij meegemaakt.
Toch zijn het niet deze prominente bezoekers die het karakter van Caffè Europa bepalen. Dat doen de mensen die er iedere dag of iedere week terugkeren.
Dezelfde koffie sinds 1991
Wanneer ik vraag wat een bar als de hunne bijzonder maakt, antwoordt Franco zonder aarzelen:
‘De koffie is ons visitekaartje.’
De koffie die ze schenken, is afkomstig van Torrefazione Caffè Krifi uit Ferrara. Marco laat mij een oorkonde zien die het bedrijf in 2021 ontving bij het zestigjarig bestaan van de koffiebranderij. Daarop wordt Caffè Europa bedankt omdat het op dat moment al meer dan dertig jaar klant was.
De keuze voor het merk werd omstreeks 1991 door hun vader gemaakt. Zijn instructie was duidelijk: ze moesten niet meer veranderen. Daar hebben de broers zich aan gehouden.
De oorkonde hangt niet pontificaal als marketinginstrument aan de gevel. Marco haalt haar tevoorschijn omdat we over de geschiedenis van het café en de koffie praten. Ook dat past bij de zaak: de continuïteit wordt niet uitgedragen als concept, maar is eenvoudigweg onderdeel van het dagelijks leven.
Goede koffie alleen is natuurlijk niet genoeg. Een caféhouder moet volgens de broers met allerlei mensen kunnen omgaan. Je moet je kunnen aanpassen, luisteren en vooral geduld hebben. Achter de bar ontmoet je de hele samenleving.
Sommige klanten komen al meer dan vijftig jaar. Enkelen zijn inmiddels zo oud dat ze niet meer zelfstandig naar het café kunnen. Toch laten zij zich rond Pasen of Kerstmis nog door familieleden brengen om er samen een aperitief te drinken en te proosten.
Marco’s mooiste herinnering is dan ook niet een bijzondere gebeurtenis of een beroemde bezoeker. Hij denkt vooral aan de tijd waarin hij hier samen met zijn vader en moeder werkte.
Pas aan het einde van ons gesprek voegt hij nog een persoonlijk detail toe: ook zijn vrouw heeft hij in Caffè Europa leren kennen.
Tango onder de portico
De broers proberen hun zaak niet uitsluitend als herinnering aan vroeger te bewaren. In en rond het café worden ook activiteiten georganiseerd, waaronder avonden met Argentijnse tango.
Dit jaar kunnen die voorlopig niet plaatsvinden. De vloer van de overdekte doorgang voor het café, de portico, is beschadigd. Vooral voor dansers, die hun voeten over de grond laten glijden, levert dat gevaar op. Franco hoopt dat de gemeente de vloer in het koudere seizoen laat herstellen.
De portico heeft een bijzondere juridische geschiedenis. Bij de bouw van het complex werd afgesproken dat deze ruimte niet volledig mocht worden afgesloten. Aan het einde ervan bevindt zich namelijk de toegang tot het theater. De doorgang moest publiek toegankelijk blijven. In ruil daarvoor heeft de gemeente bepaalde verplichtingen ten aanzien van het onderhoud.
Het is een van die details die laten zien hoezeer het café met de stedelijke ruimte is verweven. Caffè Europa is geen afgesloten onderneming achter een voordeur, maar maakt deel uit van de route door de stad: van de Corso naar het theater, van het plein naar huis.
Heeft een café als dit nog toekomst?
Op de vraag of een traditionele bar als Caffè Europa nog toekomst heeft, antwoordt Franco opvallend somber.
‘Eerlijk gezegd: nee.’
Niet omdat mensen geen koffie meer drinken of niet meer graag naar een bar gaan, maar omdat bijna niemand nog bereid is zijn leven volledig aan zo’n zaak te wijden. Het werk is zwaar, de dagen zijn lang en geschikt personeel is moeilijk te vinden.
Vroeger waren er professionele obers die twintig jaar of langer hetzelfde vak uitoefenden. Tegenwoordig zijn het volgens Franco vaak jongeren die tijdelijk in de horeca werken, bijvoorbeeld om geld te verdienen voor een vakantie. Ze beschouwen het minder snel als een beroep voor het leven.
Het is een ontwikkeling die je in veel Italiaanse plaatsen ziet. De traditionele bar blijft geliefd, maar het arbeidsmodel waarop hij rustte – een familie die vrijwel voortdurend aanwezig is – verdwijnt langzaam.
Toch ademt Caffè Europa geen berusting. De broers restaureren de biljartzaal, bewaken de kwaliteit van hun koffie en staan nog iedere dag achter de bar.
Hoe lang ze doorgaan?
‘Dat hangt van onze gezondheid af’, zegt Franco.
Een bar moet een gewoonte zijn
Aan het einde van het gesprek vraag ik wat zij hopen dat iemand over vijftig jaar over Caffè Europa zal schrijven.
Franco denkt even na.
‘Wat wij voor de stad zijn geweest. Wat wij aan Sulmona hebben nagelaten.’
Hij hoopt dat het café wordt herinnerd als een familiaire plek: een zaak waar iedereen kan binnenkomen en waar hele families zich thuis kunnen voelen.
Ik vertel hem dat dit precies is waarom ik graag in dit soort cafés kom. Ook in Anversa degli Abruzzi heb ik een vaste bar waar ik vrijwel dagelijks dezelfde mensen ontmoet. Je hoeft er niet altijd uitgebreid af te spreken. Je loopt binnen, bestelt iets en ziet wel wie er is.
Franco vat de betekenis van een bar uiteindelijk heel eenvoudig samen. Het is een plek waar je mensen ontmoet, of je nu uitgebreid iets gebruikt of alleen maar even binnenloopt: Een bar moet een gewoonte zijn.
Misschien is dat wel de beste omschrijving van Caffè Europa. Niet monumentaal, niet modieus en niet bedoeld om slechts één keer te bezoeken. Het is een plek die haar betekenis krijgt doordat mensen er terugkeren – iedere dag, ieder jaar en soms een heel leven lang.
Opmerkingen